نور اینستکس در اتاق تاریک تجارت

اروپا می‌گوید اینستکس می‌تواند برجام را نجات دهد هرچند ملزومات موفقیت آن باید از هم سوی ایران و هم از سوی اروپا فراهم شود

9 اسفند 1397 | کسری امام صفاری | k_emamsafari(at)dihk.co.ir

پیام روشن است؛ حفظ منافع اقتصادی برجام با هدف بقای آن. راه‌اندازی «اینستکس» موضع اروپا را نشان می‌دهد. با استناد بر گزارش کامل آژانس بین‌المللی هسته‌ای مبنی بر اجرای کامل تعهدات برجام از سوی ایران، اروپا نیز روی پایبندی بر برجام تاکید می‌کند.

31 ژانویه، وقتی اینستکس به عنوان «ابزار حمایت از مبادلات تجاری» از سوی آلمان، فرانسه و بریتانیا معرفی شد، با وجود شبهات و سوالات فراوان، پیام واضح اروپا به جهان و به خصوص امریکا ارسال شد.

راه‌اندازی ابزار مالی مستقل از امریکا که آلمان و فرانسه آن را مطرح کردند، عبارت SPV را سر زبان‌ها انداخت تا در نهایت هایکو ماس، جرمی هانت و ژان ایو لودریان، وزرای خارجه آلمان، بریتانیا و فرانسه پشت میکروفون‌های خود در بخارست بایستند و اینستکس را معرفی کنند.

با راه‌اندازی این مکانیسم، آنطور که گفته می‌شود، یک دفتر در پاریس دایر می‌شود که ریاست آن بر عهده پر فیشر، بانکدار سرشناس آلمانی است و واردات اروپا از ایران در آن ثبت شده، صادرات اروپا به ایران هم در آن ثبت می‌شود و این دفتر، از محل بدهی‌های شرکت‌‌های واردکننده از ایران، بدهی‌‌های کشورهای صادرکننده به ایران را می‌پردازد.

به این ترتیب دو اتفاق می‌افتد؛ اول این که شرکت‌هایی که تمایل به تجارت با ایران دارند (شرکت‌های کوچک و متوسط اروپایی هدف اصلی هستند) می‌توانند بدون نگرانی بابت امریکا، ایران را به عنوان شریک تجاری خود برگزینند و از ظرفیت 80 میلیون نفری و ثروت نفتی ایران بهره‌مند شوند و دوم، بانک‌های اروپایی دیگر طرف حساب یک شرکت اروپایی به نام اینستکس هستند و بابت کار با ایران، دست خزانه‌داری امریکا را دور گلوی خود حس نمی‌کنند.

همچنان اما، سوالات زیادی درباره این مکانیسم مطرح است و تاخیر در زمان اعلام راه‌اندازی آن با اعتراضاتی روبرو شده است. آن هم در شرایطی که بازیگران اصلی این مکانیسم از زمانبر بودن اجرایی آن حرف می‌زنند.

فولکر ترایر، قائم مقام مدیرعامل اتاق بازرگانی و صنایع آلمان (DIHK) و رئیس شبکه اتاق‌های بازرگانی و صنایع آلمان (AHK) در دنیا در اولین واکنش، به تاخیر اروپایی‌ها در راه‌اندازی اینستکس انتقاد کرد:«زمان برای نجات روابط بازرگانی ایران و آلمان تقریباً تمام شده است». او در گفت و گو با خبرگزاری رسمی آلمان با اشاره به کاهش نزدیک به 60 درصدی صادرات آلمان به ایران در ماه نوامبر نسبت به ماه گذشته، نگرانی خود را درباره اهمیت حفظ روابط اقتصادی با ایران مطرح کرد:«این خطر وجود دارد که روابط اقتصادی آلمان و اروپا با ایران به پایان برسد».

داخل ایران

مقامات ایرانی هم ضمن ابراز رضایت از مکانیسم جدید تراکنش مالی با اروپا، تاخیر در آن را زیر سوال بردند. با این حال انتشار این خبر باعث شد موقتا قیمت ارز در ایران، که وضعیت نگران‌کننده‌ای هم دارد، رو به کاهش برود.

موضوعی که در ایران اما مورد توجه قرار گرفت، اشاره به پیوستن به FATF در متن بیانیه اینستکس بود. ایرانی‌‌ها معقتقدند FATF نباید جزو شروط اینستکس باشد. اروپایی‌ها اما FATF را نه شرط اینستکس بلکه در نمایی کلی‌تر، شرط تجارت بین‌المللی می‌دانند. مانند میشائل کلور برشتولد، سفیر آلمان در تهران که در مصاحبه با نشریه «دیدگاه» تجارت را به فوتبال تشبیه می‌کند و می‌گوید همانطور که یک تیم فوتبال برای حضور در مسابقات بین‌المللی قوانین بین‌المللی را بپذیرد، برای تجارت در سطح جهان نیز باید قوانین جهانی تجارت را پذیرفت.

این موضوع را راب مک‌ایر، سفیر انگلیس در تهران نیز در مصاحبه‌ای با روزنامه «فایننشال تریبون» هم گفته بود که ابزار معرفی شده از سوی اتحادیه اروپا، در واقع تلاشی از سوی اروپا در راستای تعهدات خود برای حفظ برجام پس از خروج یکجانبه امریکا از برجام است. به عقیده سفیر انگلیس در ایران، بر خلاف آنچه که برخی از رسانه‌ها و مقامات در ایران مطرح می‌کنند، رعایت ملزومات استاندارد برقراری ارتباط مالی با ایران، از جمله FATF نه یک پیش‌شرط تحمیل شده به ایران از سوی اتحادیه اروپا، بلکه رویه‌ای مرسوم و بین‌المللی برای همکاری مالی شفاف بین تمامی شرکای مالی و تجاری است و تصویب آن می‌تواند ایران را به بازیگری قدرتمندتر در حلقه مالی جهانی تبدیل کند.

پروسه تصویب FATF در ایران بیش از انتظار طول کشیده است. از چهار لایحه FATF، دو لایحه تصویب شده و دو لایحه دیگر باقی مانده است. رسانه‌ها اخیرا فشار زیادی می‌آورند تا پیوستن به FATF زودتر تصویب شوند و موافقان این طرح در دولت و مجلس مدام بر لزوم پیوستن به آن تاکید می‌کنند. برخی کارشناسان می‌گویند همین که پیوستن به آن رد نشده و پرونده هنوز باز است، نشان می‌دهد دیر یا زود، پیوستن به آن قطعی می‌شود. با این حال هر بار که پرونده FATF بدون نتیجه قطعی از جلسه‌ای خارج می‌شود، نرخ تبدیل ارز در ایران شیب صعودی می‌گیرد.

فشار امریکا، حمایت جهان

میزان فشاری که امریکا قصد دارد یا می‌تواند بر اینستکس وارد کند هنوز مشخص نیست. در حالی که مایک پنس، معاون اول رئیس جمهور امریکا در کنفرانس امنیتی مونیخ اروپا را در رابطه با حمایت از ایران متهم به تضعیف سیاست‌های ایالات متحده کرد، آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان به شدت از تصمیم کشورهای اروپایی برای حمایت از توافق هسته‌ای ایران حمایت کرد.

با این حال امریکا تاکید کرده اینستکس را با دقت زیر نظر می‌گیرد. اما این موضوع باعث عدم حمایت بازیگران اصلی دنیا نشده است. چین بابت راه‌اندازی این مکانیسم و هدفی که پشت آن است از اروپا قدردانی کرده و روسیه نیز اولین کشوری است که اعلام کرده قصد دارد به آن بپیوندد. سرگی ریابکوف، معاون وزیر امور خارجه روسیه می‌گوید «کارکرد کامل» این مکانیسم در نهایت «فرصت‌های تجارت بین ایران و کشورهای ثالث، از جمله چین و روسیه را نیز فراهم می‌کند».

منظور او از کشورهای ثالث، اشاره به متن بیانیه اینستکس است که در آن نوشته شده « اینستکس در نظر دارد در بلندمدت برای بازیگران اقتصادی از کشورهای ثالث که مایل به تجارت با ایران هستند، اقدام کند و E3 (آلمان، انگلیس و فرانسه) همچنان به بررسی نحوه دستیابی به این هدف ادامه خواهد داد». در این بیانیه اشاره نشده که آیا کشورهای خارج از اتحادیه اروپا هم مشمول «کشورهای ثالث» می‌شود یا نه. اما نه تنها نام روسیه و چین برای استفاده از آن مطرح شده، که سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز از تمایل هند برای پیوستن به آن خبر داده است.

به هر حال برای ایجاد یک بالانس مناسب در اینستکس، حتما به مشارکت کشورهایی غیر از سه کشور مذکور نیاز است. اما همچنان سایه تحریم‌های امریکا بالای سر اینستکس قرار دارد. 87 درصد صادرات ایران به اروپا در سال 2018، سوخت‌های معدنی، نفت و گاز بوده است که اگر به خاطر تحریم‌ها انجام نشود، صادرات ایران، اعتبار کافی برای واردات از اروپا را تامین نمی‌کند.

ماه‌ها از تصمیم ترامپ مبنی بر اعمال مجدد تحریم‌‌ها می‌گذرد و فشار اقتصادی بر ایران بالا رفته است. اینستکس شاید بیش از آن زمانی که برای راه‌اندازی شدنش زمان احتیاج داشت، برای عملیاتی شدن و حتی موفق بودن زمان احتیاج دارد. ایران می‌گوید بعد از گذشت 3 سال از برجام، هنوز طعم میوه آن را نچشیده و اروپا بر حفظ منافع اقتصادی آن تاکید دارد.

مخالفان حسن روحانی، رئیس جمهور ایران طرح استیضاح روحانی را مطرح کرده‌اند. آن هم به بهانه ناکارآمدی برجام. تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند استیضاح روحانی در حد طرح باقی می‌ماند. اما این دلیل نمی‌شود روحانی توقعاتش را از اروپا بیان نکند:«روابط دوستانه ما با اتحادیه اروپا ادامه پیدا کند و آنها هم همانطورکه قول و تعهد داده‌اند و مقابل دوربین‌ها اعلام کرده‌اند به تعهدات خود دقیقا عمل کنند که این به نفع منطقه، ایران، اروپا و جهان است». با این حال او از طرف‌های بین‌المللی ایران خواست تا «دنبال زیاده‌خواهی نباشند».

منظور او از زیاده‌خواهی، فشار اروپا برای محدود کردن فعالیت‌های بالیستیک ایران است. موضوعی که ایران می‌گوید برخلاف هیچ یک از قوانین سازمان ملل و بین‌المللی نیست و نه تنها ربطی به توافق هسته‌ای ندارد، بلکه حتی ظریف در کنفرانس مونیخ آن را برای حفظ امنیت ایران ضروری دانست:«شورای امنیت تنها از ایران می‌خواهد موشکی با قابلیت حمل سلاح اتمی تولید نشود. شورای امنیت هم می‌داند که ما سلاح اتمی تولید نمی‌کنیم. این را اروپا، روسیه و حتی امریکا می‌داند».

در نهایت، اروپا ضمن تمایل به صحبت درباره موشک‌های بالستیک ایران، اینستکس را در شرایطی راه‌انداخته که اقتصاد ایران به تجارت جهانی نیاز دارد. این ساز و کار اگر همان راهی باشد که منافع اقتصادی برجام را، برای دو طرف، تامین کند و در ایران نیز تمام ملزومات برجام فراهم شود، می‌تواند اقتصاد ایران را از تورمی که گرفتارش شده نجات دهد.